De digitale puinhoop bij de overheid

De ICT-organisatie van het Rijk rammelt aan alle kanten. Het kost miljarden euro’s en onze privacy gaat er aan. Bedankt, overheid.Kiezen tussen overheid en markt - Gijs van Loef

De onderzoekscommissie ICT van de Tweede Kamer presenteert vandaag haar eindrapport over ICT-projecten bij de Rijksoverheid. Conclusie: De ICT-organisatie van het Rijk is chaotisch. Dat weten we al jaren.
In 2007 en 2008 concludeerde de Algemene Rekenkamer al dat ICT-projecten van de overheid te complex en te ambitieus zijn. De projecten blijken veel duurder dan gedacht, vragen meer tijd dan gepland en leveren niet op wat ervan verwacht wordt. Bij deze te complexe projecten is er geen balans tussen ambitie, beschikbare mensen, middelen en tijd. De informatie ontbreekt om deze projecten te kunnen plannen en calculeren. De Algemene Rekenkamer becijferde dat er door de overheid jaarlijks circa 4 tot 5 miljard euro verspild wordt aan mislukte ICT-projecten. Heeft de overheid zichzelf na deze spijkerharde kritiek van de Algemene Rekenkamer verbeterd? Nee.

Digitale echtheidscertificaten
De voorbeelden van recentelijk ICT-falen zijn legio. De overheid verstrekt tegenwoordig digitale ‘echtheidscertificaten’, die de online gebruiker de zekerheid geeft dat een overheidwebsite ook daadwerkelijk de overheidwebsite is die de site zegt te zijn. Met andere woorden: de online gebruiker krijgt de zekerheid dat de overheidwebsite niet gekraakt is en dat er geen criminele organisatie achter verscholen zit die vertrouwelijke digitale gegevens verzamelt voor haar criminele praktijken. De verstrekking van deze digitale echtheidscertificaten heeft de Rijksoverheid uitbesteed aan een commercieel bedrijf, DigiNotar. Deze instantie bleek een gammele, onbeveiligde dienstverlener te zijn. Inloggen met behulp van DigiD is ook niet veilig. De OV-chipkaart kan gekraakt worden door elke slimme student. Hypermoderne verkeersinfrastructuur, zoals tunnels en viaducten, ligt regelmatig plat omdat er computerstoringen zijn.

Digitale puinhoop
En dan zijn er de talloze mislukte ICT-bouwsels bij de Belastingdienst, bij het UWV, bij de waterschappen, bij grote gemeenten die denken dat ze eigen computersystemen kunnen bouwen. De belastingdienst heeft in het tweede kwartaal 2012 opnieuw massaal digitaal verkeerde aanslagen verstuurd. Het is onvoorstelbaar maar waar: het is nog steeds een digitale puinhoop bij de overheid, terwijl de afhankelijkheid alleen maar groter wordt. Terwijl burgers en bedrijven door de overheid steeds meer gedwongen worden om digitaal te communiceren met de overheid, blijft het een janboel bij diezelfde overheid die nalaat om deze taaksystemen goed te organiseren. De kennis in eigen huis ontbreekt, de wil eveneens.

Niemand wil het oplossen
Hoe is het mogelijk? De reden is, het is bekend, dat niemand er belang bij heeft om dit falen aan te pakken. Politici en bestuurders niet, want ICT is niet sexy. Ze weten überhaupt van toeten noch blazen. Ambtenaren niet, want bestuurders zitten niet te wachten op slecht nieuws over mislukte planningen, falende projecten, krakkemikkig onderhoud, veiligheidslekken en kostenoverschrijdingen. Bestuurlijke rapportages moeten dus worden opgefleurd en jaarlijkse budgetten veiliggesteld. En ook externe consultant hebben geen belang bij het aanpakken van het probleem, want dit is juist hun profijtelijke business.

‘Functionele grootheidswaanzin’
In 2012 concludeerde de Onderzoeksraad voor de Veiligheid dat de ICT-veiligheid bij de overheid sterk moet verbeteren, maar dat een complicerende factor is dat de overheid zelf weinig expertise in huis heeft, waardoor ze sterk leunt op externe experts. ICT wordt door politieke bestuurders en topambtenaren als ‘bedrijfsvoering’ gezien net als de administratie en het personeelsbeleid, zeg maar ‘de achterkant van de organisatie’. En dat vindt men ingewikkeld en niet interessant. Politici realiseren zich niet dat hun bedenksels -‘functionele grootheidswaan’ noemt René Veldwijk dit – en almaar veranderende eisen het onmogelijk maken om betrouwbare systemen te kunnen bouwen die al die bedenksels ook kunnen uitvoeren. Zie de Belastingdienst waar enorm bezuinigd is op formatie en expertise.

Maar het gaat niet alleen om de jaarlijkse verspilling van miljarden euro’s. Het gaat ook om de veiligheid van ICT-systemen en de bescherming van uw en mijn persoonlijke gegevens. Er zit rot in de fundamenten van het gebouw van overheidsinformatie.

Deze column staat ook op JOOP.nl De digitale puinhoop bij de overheid
Column staat in verkorte vorm ook op de ondernemers-website Z24.nl Politiek zelf schuldig aan ICT-puinhoop

Beste Adjiedj Bakas: Schoenmaker, blijf bij je leest!

Trendwatcher Baks pleit in de Volkskrant van 22/11 jl. voor het privatiseren van Rijkswaterstaat. Onze ingenieursbureaus zouden ondanks hun hoogwaardige kennis niet kunnen concurreren met Aziatische staatskapitalistische bedrijven. De vrolijke Bakas is een uitstekend trendwatcher en een slimme ondernemer wiens profetieën hem geen windeieren leggen. Maar de man beschikt over weinig sociaal-cultureel en politiek-bestuurlijk inzicht.

Op het 100 jarig jubileumcongres van de VNG in juni 2012 kregen alle congresgangers het boek De Staat van Morgen[1], waarin Bakas zijn idee van Nederland als watergidsland ontvouwde. Dit boek toont twee kanten van Bakas: de kundige trendwatcher van technologische innovaties enerzijds, de politieke naïeveling die een alarmerend en simplistisch beeld van de samenleving en het openbaar bestuur huldigt anderzijds. Lees het slot van De Staat van Morgen vanaf blz. 374 e.v.: RWS moet een profit centre worden, het ministerie van EZ wordt het belangrijkste departement, de euro valt, het protectionisme keert terug en het nationale bedrijfsleven zorgt voor volledige werkgelegenheid. Bakas slaat vervolgens op hol en spreekt van ‘asociale burgers die de staat een hoop geld kosten en die vaak een hele schare kindekes fokken (…) die opgroeien tot een nieuwe generatie asociale burgers’, waarna hij opteert voor ‘sterilisatie van bepaalde bevolkingsgroepen’. Bakas’ pleidooi voor de herinvoering van een staats kapitalistisch geleide economie met RWS als commercieel speerpunt in de internationale markt roept dus wel morele vraagtekens op.

Bakas heeft kennelijk niet scherp in zijn vizier welke grote verschillen er bestaan tussen (jonge) staats kapitalistisch geleide landen als Singapore en Zuid-Korea en Nederland. Zijn Aziatische voorbeelden kennen een zeer korte democratische traditie (Zuid Korea ca. 30 jaar), zij zijn strak centralistisch/hiërarchisch georganiseerd en zij hebben trotse en nationalistisch denkende politieke elites. Deze landen maken inderdaad een economische boost door mede dankzij hun politieke model van strakke centrale sturing. Wàt een verschil met ons politiek versplinterd land, waar centraal gezag nauwelijks nog erkend wordt, waar nationalisme een vies woord is en waar politici diep gewantrouwd worden. Waar 25 jaar ongebreideld marktdenken het vertrouwen in de overheid heeft uitgehold, de collectieve sector duurder heeft gemaakt maar de burger armer en in het publieke domein een kaste van 3000 ‘zakkenvullers’ heeft opgeleverd die veel meer verdienen dan de premier van Nederland. Bakas pleidooi om RWS tot een profit-center te maken van de BV Nederland is in dit licht bezien een bizarre gedachte die gewoon tè ver af staat van de sociaal-politieke realiteit.

Wat natuurlijk wel zo is, is dat overheid en bedrijfsleven elkaar hard nodig hebben om gewenste (groene) economische ontwikkelingen mogelijk te maken (zie o.a. het Planbureau voor de Leefomgeving). Dat wij in het watermanagement voorop lopen staat buiten kijf en ongetwijfeld is dit een echte topsector, juist ook omdat de klimaatverdwazing  (term van Bakas) deels met watermanagement bestreden moet worden. Hier liggen natuurlijk enorme mogelijkheden.

Wat wij nodig hebben zijn enkele gezaghebbende politici van links, midden en rechts die zorgen voor consensus tussen de belangrijke politieke stromingen over een nationaal economisch herstelplan. Daarbinnen past een integere, professionele en krachtdadige rijksoverheid die regisseert, laat uitvoeren en ook loslaat. Daarbinnen is zeker voor RWS als professionele publieke uitvoeringsregisseur voor (water-) infrastructuren een belangrijke rol weggelegd.

Maar tegen Bakas zeg ik: blijf vooral trendwatcher en als je echt zonodig in de politiek wilt gaan, doe eerst een cursus maatschappijleer en denk nog eens na over die kindekes.

 


[1] Voorwoord Jan Marijnissen; Bakas was keynote-spreker op het congres.

Uitgaven Collectieve Sector v.a. 1997

De Algemene Beschouwingen zijn begonnen. Over de ontwikkeling van de zorgkosten bestaan misverstanden. Zo sloeg de Volkskrant in haar Commentaar op de Miljoenennota 2014 (18 sept. jl.) de plank mis: de stijging van de zorgkosten vlakt juist af (+11% t.o.v. Miljoenennota 2011), terwijl de kosten van de sociale zekerheid sneller stijgen (+18% t.o.v. Miljoenennota 2011). Ziehier de feitelijke ontwikkeling van de uitgaven van de gehele collectieve sector vanaf 1997 (bron: Miljoenennota’s), met de afgeronde miljarden in de grafiek. Uitgaven Collectieve Sector 26092013.jpeg

Kiezen tussen Overheid en Markt – een wake up call voor onze volksvertegenwoordigers

Kiezen tussen overheid en markt - Gijs van LoefKiezen tussen overheid en markt, een wake-up-call voor onze volksvertegenwoordigers. Prijs : 14,50 euro. ISBN: 9789090275390 ALLEEN LEVERBAAR VIA DE AUTEUR ZELF – Bestel hier mijn boek

Het boek stelt politici, bestuurders en ambtenaren in staat principiële en daardoor goed gefundeerde besluiten te nemen over de vraag welke taken de overheid zelf moet uitvoeren en welke aan de markt kunnen worden overgelaten. Het is daarmee een aanrader voor iedereen die betrokken is bij de besluitvorming over marktgerelateerde vraagstukken, op nationaal, provinciaal en lokaal niveau. Het boek is direct uit voorraad leverbaar.

Recensie in Tijdschrift voor Public Governance, Audit & Control (dec. 2013): “Van Loef laat op geheel eigen wijze zien hoe belangrijk het is scherp te zijn op wat je aan de markt kan overlaten.”

Prof.dr. Alexander Rinnooij Kan (Hoogleraar Economie en Bedrijfskunde UvA): “Ik heb je boek met veel plezier gelezen. Dit is de goede, nuchtere benadering. The devil is in the detail, zoals blijkt als je de gezondheidszorg door je schema probeert te duwen. Maar dat doet niets af aan mijn waardering!”

Jan Terlouw (voormalig vice-premier/minister, voormalig commissaris van de koningin, oud-hoogleraar, oud-partijleider, schrijver enz.):
‘In heldere taal analyseert van Loef wanneer en onder welke voorwaarden marktdenken binnen het waardensysteem van de overheid kan worden toegestaan. (…) Daarom is het raadzaam voor alle politici om dit boek aandachtig te lezen.’

Meer aanbevelingen vindt u bij het submenu Boeken.

Volkskrant: ‘Is Bloks ambitie het Rijk af te slanken haalbaar?’

De plannen van minister Blok om de rijksoverheid in te krimpen zijn niet uitvoerbaar. De beleidsafdelingen zijn veel te groot en hun kwaliteit is onder de maat, maar zij blijven buiten schot. De landelijke uitvoeringsorganisaties hebben nauwelijks nog vet op de botten en hun kwaliteit is al aangetast door eerdere bezuinigingen (gevangenissen, belastingdienst, inspecties enz.).

Lees hier het artikel van Robert Giebels in de Volkskrant